Regio est in Gallia  narrative in prose.

(author unknown)

This account of the Order’s foundation and approbation is first found in the 1519 Trinitarian Breviary published in Valencia (Spain).

Text:  Breviarium Fratrum Sacri Ordinis Sanctissime Trinitatis de Redemptione Captivorum   (Valencia:  1519)   ff. XCIXr-CIIIr.
Editions:  Flos Observantie edited by  I. Porcel (Toledo:  1526 = 2^nd ed.) sn.   Reformatorium Fratrum OSST Redemptionis Captivorum edited by M. Borrell  (Barcelona: 1563) ff. 8r-11v.  Antonin de l’Assomption,  Les origines de l’Ordre de la Très Sainte Trinité d’après les documents  (Rome:  1925) 138-143, n. 38.  I. Marchionni,  Note sulla storia delle origini dell’Ordine della SS. Trinità  (Roma: 1973) 331-336, n. 59.

 
Institutio sive fundatio
ordinis sanctissime ac individue Trinitatis de redemptione captivorum.

Regio est in Gallia ad orientem solem, Provincia nomine, in qua mediocri genere oriundus Ioannes de Mata, future solitudinis presagam appellationem tulit.  Mata enim (ut vernaculus gentis sermo fert) dudum significat.  Enim vero in rubis et silvaticis locis vir postea sanctus habitavit.  Nam secularibus primum litteris eruditus, sacras Theologie institutiones postmodum est assecutus.  Quarum cum esset professor, mundi huius vanitatem vehementer fastidivit.  Unde et Abrahe exemplo, populi sui et paterne domus oblitus, Provinciam deserens, in interioris Gallie belgice terram profectus, Deum frequentius orabat, ostendi ei virum quempiam solitudinis amicum, apud quem vivere solitarius posset.  Pergens igitur, postquam in agrum Meldensium flumine Materna traiecto venisset, fama referente cognovit, eo regionis tractu anachoritam stupende austeritatis et abstinentie virum incolere.  Quo nuncio letatus Ioannes, duce itineris assumpto, mox ad hominem penetravit.  Est vicus Montinagus (quem Alliferum ab alliis, que ibi seruntur nimia frequentia vocant) loco demisso et palustri nemoribusque circumsepto.  Circa hunc duobus passuum millibus editus mediocriter mons est, dumosus et silva impeditus, ubi Felix heremita degebat, brevi tuguriolo et mendicato pane contentus. 

Inventum quem desiderabat Ioannes hominem religiose salutat.  Et tu, inquit Felix, salve, hospes, et nostrum si libet habitaculum ingredere;  ubi salutari confabulatione quamobrem adveneris cognoscam.  Ingressus umbraculum, postquam una consederunt, Ioannes ad hunc locutus est modum.  Peregrinus ex Provincia venio, et patrie vale dixi, ut me carnis illecebris abdicarem et sequerer Cristum, qui omnia propter ipsum relinquentibus, divitias incorruptibilibus pollicetur.  Tedebat me fastus vanitatis, cuius finis mors est, et perditio sempiterna.  Recordatusque davidici facti, cuius in psalmo meminit dicens:  Ecce elongavi fugiens et mansi in solitudine, querebam anxius solitarium locum et equalem quempiam meis votis virum, ubi conversatione pia hanc fragilem conditionem vite possem erigere, petulantem lascivamque macerando carnem, ut immaculatum Deo custodirem spiritum.  Verax enim consultor et magister est Christus, cum inquit:  Qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam eternam custodit eam.  Nam prope mundo adesse voluptatumque eius adhuc nitorem olfacere, illecebra est peccati et precipitium in mortem;  quod difficile cavet qui hominum convictu letatur.  Cum e contrario ab his avertere oculos, avellere animum, que caro blanditur, que promittit mundus, que boni suadet inimicus et invidus hostis, quam maxime conducat anime commodo eius atque saluti.  Cuius tu rei sapiens Felix, admonitore non eges;  eam etenim etatem agis, atque ita solitariam exercuisti vitam, ut heremitice vite felicitatem a te potius discere quam te mihi doceri oporteat.  Una tecum ut discipulus conversari, te sequi ut comes, convivere ut sodalis, si permittis, desidero.  Ad hec silens Felix, non prius respondens quam humi procumberet, cum Deum orasset, sic inquit:  Faustus sit hospes, et utrique nostrum felix tuus ad me adventus;  Deus est qui te docuit fugere ollas carnium et delicias Egipti, petereque desertum, ubi corporis voluptatibus avulsus, spiritu vivas, mente incipias possidere Deum, et inde ad celestem patriam quo te vocat valeas proficisci.  Non enim est nobis in terris (ut scribit apostolus) civitas manens, sed aliam quam per fidem et spem adepturi sumus, ardenti animo nos prestolari est necesse.  Ab hac, fallacissime que in mundi [sic] sunt vanitates nos abducunt, illaqueantes perituras animas, non aliter quam si cum corpore interirent.  Sed quis ad solitariam te vitam spiritus provocavit, diligenter considera.  Te meminisse velim Christi parabole, quam de sato semine discipulos edocuit, ne similis fias illi, quod secus vitam cadens, celi volucres rapuerunt.  Secus viam est, qui nondum firmatus animo, conversionem a peccatis facilime profitetur, sed subeunte mundi desiderio, a volucribus celi, id est, demonibus protervis subripitur.  Non enim est (teste Christo) aptus regno Dei, qui posita ad aratrum manu, retro aspicit.  Si te iuvat, o hospes, et mecum in hac vite quam vivo sobrietate permane[re]  firmissime decrevisti, te Deo auspice in con[t]ubernium admitto;  et hec dicens, Ioanni osculum dedit.  Ipsi deinde mandata Dei secuti, pari et consentiente in bonum animo, annos tres in solitudine vixerunt.  Interim diffundebatur suavis odor nominis eorum, et venientibus ad eos salutis pabula verbo et opere ministrabant. 

Sed postmodum divino afflati spiritu, ceperunt invicem querere, quis illis commodior vite modus esse posset.  In solitudine quidem silentium et quietem esse liquet;  sed in ea vivendi libertate absque diffinita regula et legitimis institutis contingere errorem posse, dum concupiscentie non satis resistitur, dum sibi quisque lex est, nulli pastori obnoxius.  Naturam hominis fluxam, nisi ducatur, parum stabilitatis habere, sed lascivire et vagari, ferocis instar quadrupedis, que loris et freno libera est, experimento comprobatur assiduo.  Utile propterea esse censetur, pastoris administratione regi, qui velut ad clavum deputatus nauta, insurgentibus auris, navem inter fluctus cautione moderetur;  qui inter serena et tranquilla oscitantem et pigram nostram excitet conditionem, et stimulus urgeat calcitrantem.  Cum hec per timoratam conscientiam crebro repeterent, post longam vigiliam fessos sopor oppressit.  Quiescentibus celestis nuncii admonentis visus apparuit, romanum adire pontificem, quippe qui christiane conversasionis interpres sit, accepturos inde certam sui propositi legem, viteque regularis normam.  Excitati sopore levi ambigentesque illusione an certum ex superis esset orema, dum secundo atque tertio eundem visum accipiunt, creduli denique veram rem esse quam videssent, Romam petere constituere.  Pergunt igitur per duram hyemem ferventes charitate viri, et ad urbem undecimo kalendas februarias pervenere. 

Per idem autem tempus Innocentius tertius vir equidem doctrina et regendi arte scite eruditus apostolice sedi preerat, ad quem auditione impetrata sic Ioannes (quoniam literatior erat) locutus est:  Scimus equidem, beatissime pater, amplitudinem tuam nostre tantum supereminere parvitati, quantum altissima pinus superior est genestis;  attamen legis doctor et ovium pastor appositus parvo solet, sicut et magno, benignas adhibere aures, quod tu, pater sancte, de more humanitatis tue nobiscum egisti.  Galli sumus, filii sanctitatis tue, quorum apud te adventus causam audies serie ista, si libet.  Eramus pariter in heremo solitariam vitam agentes, et quatenus nostre fragilitati desuper a celi numine est concessum divinis paruimus mandatis;  timorati tamen semper eramus ne parentem omnium Deum fallacis inimici inducti insidiis offenderemus;  propterea quod nullo duce directi liberius vivebamus.  Itaque in hoc cogitatu diu multumque anxii et crebro idem verbum una facientes, nocturna sumus apparatione admoniti ad tuam sanctitatem venire;  cui supplices porrigimus preces,  ut qua soles alios sapientia et auctoritate regere, nos de salutis expeditiori via dubios consoleris, et paterno prosequaris favore.   Nec vana nos existimes allucinatione abduci aut levi phantasmate deceptos;  probavimus quippe, secundum Christi disciplinam, apparentem in somnis spiritum;  et tertio tandem hec monenti credulitatem nostram accommodavimus.  Tua igitur sapientia examinet que servi tui humiliter loquuntur, et cupientes Christo vivere et obsequi, filios consilio, lege apostolicoque instituto confirma.  Hec locutos pontifex heremitas libenter audivit et se que narrasset consideraturum respondit, cupereque Dei voluntatem se exqui, cum nulli fas sit resistere ipsi.  Manebitis, inquit, apud me, filioli, et vobis quod necessarium fuerit faciam exhiberi.  Datum est illis iubente Innocentio in edibus pontificis diversorium, donec secundum Dei ordinationem placeret pontifici eos ad se accersiri.  Stet pontifex diu cogitabundus et de heremitarum petitione vocatis cardinalibus consilium diligenter capit.  Erant in urbe presentes Ioannes Albanensis, Ioannes Sabinensis, Nicolaus Toscolanensis, cardinales episcopi;  Centius sanctorum Ioannis et Pauli, Petrus sancti Marcelli, Benedictus sancte Susanne, Rogerius sancte Anastasie, cardinales presbiteri;  Gregorius sancti Georgii ad Vellus Aureum,  Ogdo sanctorum Segii et Bachi, Ioannes sanctorum Cosme et Damiani, Pelagius sancte Lucie ad Septa Solis, cardinales diaconi.  Stat omnium sententia, divinitus aliquid agi, nec negligendum esse quod Dei spiritus revelasse videretur;  Deumque orandum esse, si forte uberius suam aperiret voluntatem.  In quam sententiam veniens Innocentius:  et ego, inquit, fratres, rem divinam cras assistentibus vobis faciam;  vos interea, purgatis confessione animis, propicium vobis Deum efficite;  ipse integra mente Dei numen invocabo;  quem invocantibus se in veritate prope adesse divinus psaltes commemorat.  Porro heremitis (ut idem faciant) mandat.  Qui patrum iussionibus obaudientes, noctem in sanctis orationibus perpetuam duxerunt. 

Crastina die erat ad quinto kalendas februarias, qua festum beate Agnetis secundo ecclesia celebrare consuevit.  Itaque, paratis de more ad sacrificium in Lateranensi templo altaribus, sanctus pontifex clero comitatus, procumbentibus humi ad orationem heremitis, dum consecratam hostiam circunstantibus ostendit, videt Dei angelum supra aram sequenti forma imminentem:  Candida veste indutus bicolorem in pectore crucem gerebat, id est rubram et coloris celestis.  Tenebat cancellatis manibus diverse conditionis homines, dextera quidem christianum crucem preferentem, sinistra sarracenum colore ethiopem, tanquam alterum pro altero commutaret.  Visus est pontifex, dum hec contemplatur, esse in raptu;  causam tamen nescientibus qui aderant, oblato sacrificio, iocundo vultu pontifex, que sibi desuper ostensa erant, illis enarravit, gratias Deo agens, qui suas et venerabilium fratrum suorum preces exaudivisset;  moxque candidas, instar earum quas viderat, vestes et crucem concinnari iubet;  et Ioannem Felicemque ob vite merita longa oratione laudatos religiosis vestibus induit, cruce super adiecta.  Indumentorum quoque significationem interpretatus:  candor, inquit, o filioli, conscientie puritatem atque mundiciem qua fulgere vos decet, exprimit.  Crux vero qua parte rubea est, fervorem charitatis in Deum signat;  altera que contuse carni similis est, Christi passionis memoriam pre se fert, ut nostre ab inferis redemptionis memores, perseverante Deum mente diligatis atque colatis, ieuniis penitentiaque vos ipsos macerantes.  Quos vero angelus dextra sinistraque invicem commutare videbatur, eos puto representationem facere liberandorum captivorum, quos Christum imitantes postea redempturi estis, ut precio redemptionis dato christianum e sarrecenorum servitute eximatis, vel alicunde adverse legis hominem pro eo, qui christiane fidei professor est, commutetis.  Hic erit vobis ordo quem sanctissime Trinitatis titulo et Redenptionis [sic] captivorum nomine ordinamus nuncupari.  Ibitis ergo ad vestre solitudinis locum, ubi vestre novelle institutionis ecclesiam extruere elaborabitis.  Tu vero Ioannes cum licebit atque libuerit ad me revertes.  Ego quidem curabo huius ordinis non longe a Laterano edificare cenobium, ubi tue professionis incolant fratres.  Postquam supplices heremite ordinis et vite normam ab Innocentio receperunt, gratiis sancto pontifici et sacro cardinalium senatui persolutis, in Galliam et locum suum reversi sunt. 

Quos aspicientes regionis incole atque audientes quid circa illos operata esset divina operatio, eos magis magisque venerabantur.  Regnabat eo tempore super francos Philippus Augustus, constabularius erat Gantherus de Castilione habens in regione Gaudelucum vicum et arcem cum breviolo altero vico, prope quem ad tria passuum milia villa erat, cui Cervusfrigidus nomen erat, ob eam que infra scripta est causam.  Est vallis uno circiter stadio lata quam interfluit Dignon, parvus fluvius;  prope hunc ad collis radicem fons scaturit limpidissimus, ad quem ex finitima silva solitus venire candidus cervus in eo refrigerii causa per estus et solis ardorem se frequenter proluebat.  Unde consuetudo obtinuit ut a cervi refrigerio Cervusfrigidus sit ab incolis locus appellatus. Porro, diffundente se late novi ordinis fama, cum plurimi ad heremum profiteri religiosam vitam cupientes convenirent, nec tugurioli angustia multos reciperet, Gantherus constabularius predictus Cervumfrigidum, ubi cenobium extruerent, heremitis donat.  Erant ibi eo tempore edes rudi materia stabulandis pecoribus et messibus reponendis confecte.  In eam villam tyrunculi Christi Ioannes et Felix, plerisque eos comitantibus, conmigrarunt;  et brevi post tempore valuerunt numero et annuis proventibus, incipientes a Christi fidelibus dona ad liberandos captivos catholicos postulare.  Postquam religionis ordinem vel vivendi cerimonias instituit Ioannnes, Felice relicto, Romam ad Innocentium se contulit, habitavitque in Celio monte, ubi pontifex cenobium instituens sanctum Thomam de Formis appellavit, eo quod modo procul a formis, id est, aque ductibus ecclesia sita est.  Extat in hunc diem in primo pariete supra cenobii fores vetus pictura testimonium eam intuentibus faciens eius visionis quam pontifex se vidisse supra memoravit.  Eodem loco Ioannes vixit primus novi ordinis maior minister, vita probatissimus, et laboris mirum in modum patiens, cibo usque ad inediam abstinens, somno minime obnoxius, quem humi supposita brevi stora et ad caput cervicali, horas ad summum quattuor capiebat, reliquo tempore semper, nisi necessario negocio impeditus, orationi vacabat atque interdum divinum verbum populo dominiceque gregi et predicabat.  Et quia per id tempus cum christiani principes, tum in primis francorum rex, adversus fidei hostes in Palestina ac Hierosolimorum finibus bellum gererent, delegabat solicite fratres qui christiano militi in expeditione ministrarent vulneratos fovendo vel ab hoste captos redimendo, quibus beneficiis ordo, se vivente, ampliatus est multis [locis].